БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ ӨРТӨГ ТООЦОХ АРГА нь борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (COGS)-ийг тодорхойлох стандарт томьёонд суурилдаг: Эхний барааны үлдэгдэл + Тухайн үеийн худалдан авалт (эсвэл үйлдвэрлэлийн зардал) − Эцсийн барааны үлдэгдэл = COGS. Энэхүү тооцоолол нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг бий болгоход шаардагдсан бүх шууд болон шууд бус зардлыг нарийвчлан гаргах үйл явц юм. Өртгийг зөв тооцоолсноор үнэ тогтоолт, ашигт ажиллагааны дүн шинжилгээ, төсвийн төлөвлөлт зэргийг бодитой хийх боломж бүрддэг. Webhiine агентлаг нь бизнесийн өгөгдөлд суурилсан шийдэл гаргахад тусалж, таны ашигт ажиллагааг нэмэгдүүлэх стратегийг боловсруулдаг.
Бүтээгдэхүүний өртгийн үндсэн бүтэц
Бүтээгдэхүүний нийт өртгийг зөв тооцоолохын тулд түүнд багтах зардлын төрлүүдийг нарийн ангилах шаардлагатай. Доорх хүснэгтэд өртгийн үндсэн бүтцийг тайлбар, жишээний хамт харуулав.
| Зардлын төрөл | Тайлбар | Жишээ |
|---|---|---|
| Шууд материалын зардал (Direct Materials) | Бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд шууд ордог, эцсийн бүтээгдэхүүнд агуулагдах түүхий эд, материалын өртөг. | Талх нарийн боовны газрын гурил, элсэн чихэр; оёдлын үйлдвэрийн даавуу, товч. |
| Шууд хөдөлмөрийн зардал (Direct Labor) | Бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх үйл явцад шууд оролцдог ажилчдын цалин, хөлс. | Тавилга угсардаг мужааны цалин; автомашин угсрагч инженерийн цалин. |
| Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал (Manufacturing Overhead) | Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхтэй холбоотой боловч шууд материал, шууд хөдөлмөрт багтаагүй бүх шууд бус зардлууд. | Үйлдвэрийн байрны түрээс, цахилгааны төлбөр, тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, цехийн менежерийн цалин. |
| Борлуулалт ба удирдлагын зардал (SG&A) | Үйлдвэрлэлтэй шууд холбоогүй, компанийн ерөнхий үйл ажиллагааг явуулахад чиглэсэн зардал. Энэ нь бүтээгдэхүүний өртөгт бус, үйл ажиллагааны зардалд ордог. | Маркетингийн зардал, оффисын ажилчдын цалин, борлуулалтын менежерийн урамшуулал, оффисын түрээс. |
Бүтээгдэхүүний өртөг гэж юу вэ, яагаад зөв тооцох нь чухал вэ?
Бүтээгдэхүүний өртөг гэдэг нь тухайн бараа, үйлчилгээг хэрэглэгчид хүргэхэд бэлэн болгох хүртэл гарсан бүх зардлын нийлбэр юм. Энэ нь зөвхөн түүхий эдийн үнэ биш, харин үйлдвэрлэлийн бүхий л үе шатыг хамарсан цогц ойлголт билээ. Өртгийг зөв, нарийвчлалтай тооцох нь бизнесийн амжилтад хэд хэдэн шалтгаанаар нэн чухал нөлөөтэй.
1. Ашигтай үнэ тогтоолт: Та бүтээгдэхүүнийхээ өртгийг мэдэхгүй бол хэдий хэмжээний ашиг нэмж борлуулах үнээ тогтоохоо мэдэх боломжгүй. Хэрэв таны үнэ өртгөөс тань бага байвал алдагдал хүлээж, хэт өндөр байвал өрсөлдөх чадвараа алдаж, хэрэглэгчдээ татахгүй байх эрсдэлтэй. Өртөгт суурилсан үнэ тогтоолт нь тогтвортой ашигт ажиллагааны үндэс суурь болдог.
2. Ашигт ажиллагааны дүн шинжилгээ: Аль бүтээгдэхүүн хамгийн их ашиг авчирч, аль нь ашиггүй байгааг тодорхойлох боломжийг олгоно. Энэхүү мэдээлэлд тулгуурлан та ашиг багатай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг зогсоох, эсвэл өртгийг нь бууруулах арга хэмжээ авах зэргээр борлуулалтыг нэмэгдүүлэх стратегиа оновчтой төлөвлөж чадна.
3. Төсөв, төлөвлөлт: Ирээдүйн үйлдвэрлэлийн хэмжээ, түүнд шаардагдах хөрөнгө оруулалтыг төлөвлөхөд өртгийн мэдээлэл зайлшгүй шаардлагатай. Энэ нь борлуулалтын таамаглал хийхэд чухал суурь өгөгдөл болж өгдөг.
4. Зардлын хяналт: Үйлдвэрлэлийн явцад гарч буй зардлуудыг тогтмол хянаж, үр ашиггүй, хэмнэж болох зардлуудыг илрүүлэхэд тусална. Зардлын хяналт нь компанийн санхүүгийн сахилга батыг сайжруулж, ашгийн хэмжээг нэмэгдүүлдэг. Энэ нь борлуулалтын үндсэн ойлголт болох орлого, зардлын харьцааг удирдах гол хэрэгсэл юм.
Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (COGS) хэрхэн тооцох вэ?
Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (Cost of Goods Sold - COGS) нь тайлант хугацаанд борлогдсон барааны нийт өртгийг илэрхийлдэг нягтлан бодох бүртгэлийн чухал үзүүлэлт юм. Энэ нь компанийн нийт орлогоос хасагдаж, нийт ашгийг тодорхойлдог. COGS-ийг тооцох стандарт томьёо нь дараах байдалтай байна:
COGS = Эхний барааны үлдэгдэл + Тухайн үеийн худалдан авалт (эсвэл үйлдвэрлэлийн зардал) − Эцсийн барааны үлдэгдэл
Энэхүү томьёоны хэсэг тус бүрийг задалж тайлбарлая:
- Эхний барааны үлдэгдэл (Beginning Inventory): Тайлант хугацааны эхэнд (жишээ нь, сарын 1-ний өдөр) танай агуулахад байсан бүх бараа материал, дуусаагүй үйлдвэрлэл, бэлэн бүтээгдэхүүний мөнгөн дүн. Энэ нь өмнөх тайлант хугацааны эцсийн үлдэгдэлтэй тэнцүү байдаг.
- Тухайн үеийн худалдан авалт (Purchases): Тайлант хугацааны турш (жишээ нь, тухайн сард) нэмж худалдаж авсан бүх түүхий эд, материалын өртөг. Хэрэв та үйлдвэрлэгч бол энд зөвхөн худалдан авалт бус, тухайн хугацаанд гарсан шууд хөдөлмөрийн зардал, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлууд ч багтана.
- Эцсийн барааны үлдэгдэл (Ending Inventory): Тайлант хугацааны эцэст (жишээ нь, сарын 31-ний өдөр) борлогдоогүй үлдсэн бүх бараа материал, дуусаагүй үйлдвэрлэл, бэлэн бүтээгдэхүүний мөнгөн дүн. Энэ дүнг тооллого хийх замаар эсвэл бараа материалын бүртгэлийн систем ашиглан тодорхойлдог.
Энэхүү аргачлал нь дан ганц бараа бүтээгдэхүүн борлуулдаг бизнесүүдэд төдийгүй үйлдвэрлэгчдэд ч мөн адил үйлчилдэг бөгөөд олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Та борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг тооцох стандарт аргачлалын талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг олон улсын эх сурвалжаас унших боломжтой.
Өртөг тооцох бодит жишээ: Кофе шоп
Ойлголтыг хялбарчлах үүднээс нэгэн жижиг кофе шоп-н үйл ажиллагаан дээр жишээ болгон авч үзье. "Амтат Кофе" нэртэй энэ газар 10-р сарын борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгөө тооцоолох гэж байна гэж үзье.
Алхам 1: Эхний барааны үлдэгдэл тодорхойлох
10-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар "Амтат Кофе" шоп-д дараах бараа материалын үлдэгдэл байсан:
- Кофены үр: 400,000₮
- Сүү, сироп: 250,000₮
- Нэг удаагийн аяга, таг: 150,000₮
Эхний барааны үлдэгдэл = 400,000 + 250,000 + 150,000 = 800,000₮
Алхам 2: Тухайн сарын худалдан авалтыг тооцох
10-р сарын турш тус кофе шоп дараах нэмэлт худалдан авалтыг хийсэн:
- Кофены үр: 1,500,000₮
- Сүү, сироп: 900,000₮
- Нэг удаагийн аяга, таг: 400,000₮
Тухайн үеийн худалдан авалт = 1,500,000 + 900,000 + 400,000 = 2,800,000₮
Алхам 3: Эцсийн барааны үлдэгдэл тодорхойлох
10-р сарын 31-ний өдөр агуулахын тооллого хийхэд дараах хэмжээний бараа материал үлдсэн байв:
- Кофены үр: 300,000₮
- Сүү, сироп: 200,000₮
- Нэг удаагийн аяга, таг: 100,000₮
Эцсийн барааны үлдэгдэл = 300,000 + 200,000 + 100,000 = 600,000₮
Алхам 4: COGS-ийг тооцоолох
Одоо дээрх тоонуудыг томьёонд орлуулъя:
COGS = Эхний үлдэгдэл (800,000₮) + Худалдан авалт (2,800,000₮) − Эцсийн үлдэгдэл (600,000₮)
COGS = 3,000,000₮
Энэ тооцооллоор "Амтат Кофе" шоп 10-р сард нийт 3,000,000₮-ийн өртөг бүхий бүтээгдэхүүн борлуулсан гэсэн үг юм. Энэ дүн нь зөвхөн материалын зардлыг харуулж байгаа бөгөөд баристагийн цалин (шууд хөдөлмөр), түрээс, цахилгаан зэрэг бусад зардлуудыг нэмж тооцвол нийт өртөг гарна.
Өртгөөс үнэ хэрхэн тогтоох вэ: Markup ба Margin
Бүтээгдэхүүнийхээ өртгийг тооцоолсны дараа хамгийн чухал алхам бол борлуулах үнээ тогтоох юм. Энэ үед ихэвчлэн Markup (Нэмэгдэл хувь) болон Margin (Ашгийн хувь) гэсэн хоёр ойлголтыг ашигладаг. Энэ хоёр нь хоорондоо төстэй мэт боловч ялгаатай утгатай тул зөв ойлгох нь чухал.
Markup (Нэмэгдэл хувь) нь бүтээгдэхүүний өртөг дээр хэдэн хувийн нэмэгдэл тооцож борлуулах үнийг гаргахыг харуулдаг.
Томьёо: Markup (%) = (Ашиг / Өртөг) * 100
Margin (Ашгийн хувь) нь борлуулалтын үнийн хэдэн хувь нь ашиг болохыг харуулдаг.
Томьёо: Margin (%) = (Ашиг / Борлуулалтын үнэ) * 100
Жишээ: Та 10,000₮-ийн өртөгтэй бүтээгдэхүүнийг 15,000₮-өөр зардаг гэж үзье.
- Өртөг: 10,000₮
- Борлуулалтын үнэ: 15,000₮
- Ашиг: 15,000₮ - 10,000₮ = 5,000₮
Энэ тохиолдолд:
- Markup = (5,000 / 10,000) * 100 = 50% (Та өртөг дээрээ 50% нэмж зарсан)
- Margin = (5,000 / 15,000) * 100 = 33.3% (Таны борлуулалтын үнийн 33.3% нь цэвэр ашиг)
Эндээс харахад Markup-ийн хувь үргэлж Margin-аас өндөр байдаг. Бизнесийн стратеги, салбарын онцлог, өрсөлдөөнөөс хамаарч аль үзүүлэлтийг голчлон ашиглахаа шийддэг. Ихэнх жижиглэн худалдаачид үнэ тогтоохдоо Markup-ийг ашигладаг бол, компаниуд санхүүгийн тайлан, ашигт ажиллагаагаа шинжлэхдээ Margin-ийг илүүтэй анхаардаг.
Өртөг тооцоход түгээмэл гардаг алдаанууд
Бүтээгдэхүүний өртгийг тооцоолох нь нарийн ажиллагаа бөгөөд анхаарал болгоомжгүй хандвал алдаа гарах магадлалтай. Энэ нь эргээд буруу үнэ тогтоолт, ашгийн бууралтад хүргэдэг. Түгээмэл гардаг дараах алдаануудаас зайлсхийгээрэй.
- Бүх зардлыг тооцохгүй орхих: Ихэнх бизнес эрхлэгчид зөвхөн түүхий эдийн зардлыг тооцоод, тээвэрлэлт, гаалийн татвар, сав баглаа боодол, агуулахын зардал зэрэг бусад шууд зардлуудыг орхигдуулдаг. Энэ нь өртгийг бодит байдлаас хэт багаар тооцоолоход хүргэдэг.
- Шууд бус зардлыг үл тоомсорлох: Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлууд болох үйлдвэрийн түрээс, цахилгаан, тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, засвар үйлчилгээ зэргийг бүтээгдэхүүний өртөгт хуваарилж шингээх нь чухал. Эдгээр зардлыг тооцохгүй бол таны бүтээгдэхүүн үнэндээ алдагдалтай байж ч мэднэ.
- Хөдөлмөрийн өртгийг дутуу тооцох: Зөвхөн ажилчдын үндсэн цалинг тооцоод нийгмийн даатгалын шимтгэл, нэмэгдэл цалин, урамшуулал зэргийг мартах тохиолдол бий. Ялангуяа үйлчилгээ, гар урлалын бизнесийн хувьд цагийн өртгийг нарийн тооцох нь амин чухал.
- Өртгийг тогтмол шинэчлэхгүй байх: Түүхий эдийн үнэ, тээврийн зардал, инфляц зэргээс шалтгаалан өртөг байнга өөрчлөгдөж байдаг. Сар, улирал тутамд өртгийн тооцооллоо шинэчилж, үнийн бодлогодоо тусгаж байхгүй бол ашгийн хэмжээ тань мэдэгдэлгүйгээр буурсаар байх болно. Зардлын өөрчлөлтийг хянахад орчин үеийн маркетингийн арга хэрэгслүүд болон санхүүгийн программууд тусалдаг.
Дүгнэлт
Бүтээгдэхүүний өртгийг зөв тооцоолох нь таамагт бус, бодит тоонд суурилсан бизнес эрхлэх үндэс суурь юм. Энэ нь танд зөвхөн ашигтай үнэ тогтооход туслаад зогсохгүй, зардлаа хянах, үр ашгаа нэмэгдүүлэх, стратегийн зөв шийдвэр гаргах боломжийг олгодог. COGS-ийн томьёог ашиглан өртгөө нарийвчлан тооцож, Markup болон Margin-ийн ялгааг ойлгосноор та компанийнхаа санхүүгийн эрүүл мэндийг бүрэн хяналтдаа авч чадна. Эдгээр бүх зардал, орлого, хэрэглэгчийн мэдээллийг нэгтгэн удирдаж, бизнесийнхээ эрүүл мэндийг бодитоор хянахын тулд CRM систем нэвтрүүлэх нь хамгийн оновчтой алхам байдаг.